درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم انسانی

جلسه اول

در درس سوم با ویژگی‌های روح و تن و در درس پنجم با حقیقت مرگ آشنا شدیم و دریافتیم که با فرا رسیدن مرگ، حقیقت انسان، که همان روح انسان است از بدن جدا می‌گردد و به حیات خویش در عالمی دیگر ادامه می‌دهد. در این درس در پی آن هستیم که با ویژگی‌های عالم پس از مرگ آشنا شویم و تفاوت‌های بین عالم مادی با عالم پس از مرگ را بشناسیم.

1- وجود شعور و آگاهی

با توجه به آنکه ادراک کننده حقیقی دانستنی‌ها در وجود انسان روح است و در همین دنیا نیز زمانی که انسان چیزی را می‌داند در حقیقت روح انسان است که از طریق بدن آن چیز را درک نموده است، پس با فرارسیدن مرگ، عاملِ حقیقی ادراک یعنی روح، همچنان این توانایی را دارد که امور گوناگون را درک نماید. براساس آیات و روایات، برخی از نشانه‌های شعور و آگاهی انسان در عالم پس از مرگ عبارت است از:

الف) گفت‌وگوی فرشتگان با انسان: به‌عنوان نمونه در سوره نساء آمده است که پس از مرگ فرشتگان به ظالمان خطاب کرده و از احوال آنها می‌پرسند و در مقابل، آنها پاسخ داده و خود را از مستضعفین بر روی زمین معرفی می‌کنند. این مکالمه و طرف خطاب قرار دادن، دلیلی بر وجود شعور و آگاهی در عالم پس از مرگ است.

ب) سخن گفتن پیامبر (ص) با کشته شدگان جنگ بدر: در جنگ بدر، وقتی بزرگان لشکر کفار کشته شدند و سپاه اسلام پیروز شد، رسول خدا آن کشتگان را این گونه مورد خطاب قرار داد:

«آنچه پروردگارمان به ما وعده داده بود، حق یافتیم؛ آیا شما نیز آنچه پروردگارتان وعده داده بود، حق یافتید؟».

اصحاب گفتند: «ای رسول خدا (ص) چگونه با آنها سخن می‌گویی در حالی‌که مرده‌اند؟!».
حضرت فرمود:

«قسم به کسی که جانم در دست اوست، ایشان به این کلام از شما شنواترند و فقط نمی‌توانند پاسخ دهند.».

2- دوام و بقای زندگی پس از مرگ

زندگی انسان پس از مرگ مانند زندگی دنیایی، محدود به هفتاد یا هشتاد سال نیست، بلکه یک زندگیِ ابدی است و پایان ندارد و از هر مقدارِ طولانی که ما فرض نماییم، طولانی‌تر است. امام حسین (ع) در وصف دوام و بقای زندگی پس از مرگ، نسبت به زندگی دنیایی می‌فرماید:

«دنیا انگار اصلاً نبوده است و آخرت انگار اصلاً نمی‌خواهد تمام شود.»

تمامی مدت کوتاه عمر در برابر قیامت لحظه‌ای از میلیاردها سال نیز محسوب نمی‌شود، پس انسانی که بر رنج‌های کوتاه دنیا نمی‌تواند صبر نماید چگونه می‌تواند بر رنج بی‌پایان آخرت صبر نماید؟! انسانی که برای لذت کوتاه در این دنیا بسیار تالش می‌کند چرا برای لذت دائمی و بی‌پایان آخرت تالشی نمی‌کند؟!

3- خلوص لذت و رنج‌های اخروی

رنج‌ها و لذت‌های این دنیا همواره با یکدیگر توأم هستند و در این دنیا هیچ‌گاه نمی‌توان رنجی خالص یا لذتی خالص را پیدا نمود. خوردن بهترین و لذیذترین خوراکی این دنیا را تصور نمایید؛ حتی لذت خوردن چنین غذایی نیز با رنج‌هایی همراه است؛ رنج‌هایی همچون رنج از دست دادن بخشی از دارایی خود در برابر دریافت غذا، رنج محدود بودن توانایی انسان برای خوردن، رنج دل‌درد حاصل از زیاد خوردن و... . همین مثال در مورد سایر لذت‌ها و رنج‌ها نیز جاری است.

اما رنج‌ها و لذت‌های آخرتی خالص هستند و این‌گونه نیست که همراه لذت‌هایش رنجی قابل تصور باشد یا آنکه در کنار رنج‌ها لذتی قابل تصور باشد. همان‌طور که در آیات ابتدایی درس خواندیم، بهشتیان هرچه میل داشته باشند، برایشان فراهم است؛ فقط کافی است اراده کنند تا آنچه خواسته‌اند برایشان مهیا شود. دیگر نه زحمت و خستگی‌ای برای تهیه آن دارند، نه سختی و مشقتی برای استفاده از آن و نه محدودیتی در میزان و اندازه استفاده.

جهنمیان نیز در دوزخ، رنج را کامل و بدون ناخالصی دریافت می‌کنند؛ به‌عنوان مثال، زمانی که پوست‌های آنان از آتش دوزخ بریان می‌شود و گوشت و پوست خود را از دست می‌دهند، پوست دیگری ایجاد می‌شود تا در هر لحظه عذاب سوختن را بچشند؛ در دنیا، اگر کسی دچار رنج سوختن برایش رخ دهد عصب‌های پوستش را از دست می‌دهد و دیگر متوجه درد و رنج جدیدی نمی‌شود؛ از این جهت، رنج دنیا خالص نیست. اما در آخرت چنین نیست که رنج دوزخیان با از میان رفتن پوستشان تمام شود، بلکه همواره زمینه رنج برایشان فراهم می‌گردد تا عذاب بکشند.

4- حقیقی بودن رابطه اعمال انسان با پاداش و جزای اخروی

رابطهٔ بین اعمال انسان‌ها و پاداش اعمالشان چند دسته است:

الف) قراردادی: گاهی پاداش و کیفر براساس مجموعه‌ای از قراردادها تعیین می‌شود؛ مانند اینکه گفته شود هر کسی در هنگام قرمز بودن چراغ راهنمایی و رانندگی از چهارراه عبور کند، جریمه می‌شود یا آنکه هر کسی که تا پایان سال مالیاتش را بپردازد، ده درصد تخفیف مالیاتی شامل حالش می‌شود. جزاها و پاداش‌های قراردادی قابل تغییر است. همچنین امکان رشوه، پارتی‌بازی و فرار نمودن از جریمه و... برای فرد قابل تصور است.

ب) طبیعی: گاهی پاداش و کیفر، محصول طبیعی خود عمل است و انسان‌ها نمی‌توانند آن را تغییر دهند، بلکه باید خود را با آن هماهنگ کنند و با آگاهی کامل از آن، برنامه زندگی خود را تنظیم و سعادت خویش را تأمین کنند؛ مانند آنکه اگر کسی سیگار بکشد، به مریضی‌های گوناگونی مبتلا می‌شود یا آنکه اگر کسی روزانه ورزش کند، به سلامت و تندرستی خود کمک کرده است و اراده‌اش قوی می‌شود.

ج) تجسم عمل: نوع دیگری از رابطه میان عمل و پاداش و کیفر وجود دارد که عمیق‌تر و کامل‌تر از دو نوع قبل است. انسان در آخرت با این‌گونه از پاداش و کیفر مواجه می‌شود و آن مواجهه با باطن اعمال خویش است. هر عملی یک جنبه ظاهری و یک جنبه باطنی دارد. جنبه ظاهری بعد از عمل از بین می‌رود، اما جنبه باطنی هرگز از بین نمی‌رود و در روح انسان باقی است. در واقع، ما زمانی که یک کاری را انجام می‌دهیم، آن کار یک اثر در روح ما می‌گذارد و یک اثر بر روی بدن ما؛ آن اثری که در بدن رخ می‌دهد، با سپری شدن زمان دیگر دیده نمی‌شود، اما آنچه در روح رخ می‌دهد باقی است و انسان در آخرت با آن روبه‌رو می‌شود. مثلاً کسی که ربا می‌خورد یا مال یتیمی را به ناحق تصاحب می‌کند، هرچند در ظاهر در حال خوردن یک غذای دنیایی است، اما در باطن آنچه در روحش ثبت می‌شود، خوردن آتش است.

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْیَتَامَی ظُلْمًا إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیرًا _{(سورهٔ نساء، آیهٔ 10)}
بی‌تردید کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خوردند، فقط در شکم‌های خود آتش می‌خورند و به‌زودی در آتش فروزان درآیند.

رسول خدا در ضمن نصایحی که به یکی از یاران خود می‌کرد، فرمود:

«برای تو ناچار همنشینی خواهد بود که هرگز از تو جدا نمی‌گردد و با تو دفن می‌شود... آنگاه آن همنشین در رستاخیز با تو برانگیخته می‌شود و تو مسئول آن هستی. پس دقت کن، همنشینی که انتخاب می‌کنی، نیک باشد؛ زیرا اگر او نیک باشد، مایۀ اُنس تو خواهد بود و در غیر این صورت، موجب وحشت تو می‌شود. آن همنشین، کردار توست.»

بنابراین، در سرای آخرت تصویر اعمال یا گزارشی از عمل انسان نمایش داده نمی‌شود، بلکه خود عمل نمایان می‌شود و هر کس عین عمل خود را می‌بیند.

عوامل بهشتی یا جهنمی شدن انسان

چه عواملی نیکوکاران را بهشتی و بدکاران را جهنمی می‌کند؟ خداوند، با نقل گفت‌وگوهایی که در آخرت رخ می‌دهد، به برخی از آن عوامل اشاره می‌کند. گاهی بهشتیان از گناهکاران علت سقوط آنها در آتش را می‌پرسند. آنان می‌گویند:

«ما از نمازگزاران نبودیم،
بینوایان را هم اطعام نمی‌کردیم،
سرگرم لهو و لعب خود بودیم و روز قیامت را هم انکار می‌کردیم،
تا اینکه مرگ به سراغمان آمد و دستمان از دنیا کوتاه شد.»

گاهی نیز فرشتگان از دوزخیان می‌پرسند:

مگر راهنما و انذاردهنده‌ای به سوی شما نیامد؟
آنان می‌گویند:
چرا، آمد، اما ما آنان را تکذیب کردیم و گفتیم خدا چیزی نازل نکرده است.

سپس به فرشتگان می‌گویند:

کاش به سخنان پیامبران گوش می‌دادیم و یا به ندای عقل خود عمل می‌کردیم و اگر چنین کرده بودیم، اکنون در آتش نبودیم.

جلسه دوم

عالم برزخ

قرآن کریم از وجود عالمی پس از مرگ، به نام «برزخ» خبر می‌دهد. برزخ در لغت به معنای فاصله و حایل میان دو چیز است. عالم برزخ میان زندگی دنیایی و حیات اُخروی قرار گرفته و آدمیان، پس از مرگ وارد چنین حیاتی می‌شوند و تا قیامت در آن می‌مانند و در صورتی که نیکوکار باشند، از لذت‌های آن برخوردار و اگر بدکار و شقی باشند، از رنج‌ها و دردهای آن متألم می‌گردند.

وجود ارتباط میان عالم برزخ و دنیا

با مرگ انسان و ورود وی به عالم برزخ، ارتباط او با دنیا به‌طور کامل قطع نمی‌شود. برخی از نشانه‌های تداوم این ارتباط عبارت است از:

الف) بسته نشدن پرونده اعمال: پرونده برخی اعمال انسان با مرگ بسته نمی‌شود و امکان دارد بر اعمال نیک و بد آن افزوده و یا از آنها کاسته شود.

یُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ یَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ _{﴿سورهٔ قیامت، آیهٔ 13﴾}
در آن روز [قیامت] به انسان خبر داده می‌شود به آنچه پیش [از مرگ] فرستاده و آنچه پس [از مرگ] فرستاده است.

همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید، دامنهٔ برخی از اعمال، محدود به دوران زندگی انسان است و با مرگ، پروندهٔ این اعمال بسته می‌شود (آثار ماتقدم)؛ اعمالی مانند نماز و روزه؛ اما پرونده بسیاری از اعمال حتی بعد از مرگ ما نیز باز می‌ماند (آثار ماتأخر)؛ به‌عنوان مثال اگر کسی کتابی را به کسی یا کتابخانه‌ای هدیه دهد، یا مطلب مفیدی را به دیگران آموزش دهد، تا وقتی که آن کتاب توسط دیگران خوانده می‌شود و آموزش‌های وی به دیگران منتقل می‌شود یا از آن استفاده می‌شود، در پرونده عمل او پاداش می‌نویسند و بر حسنات او می‌افزایند، گرچه خود فرد از دنیا رفته باشد. در مقابل، کسی که راه و رسم نادرست و مخالف فرمان الهی را از خود بر جای می‌گذارد، تا وقتی آثار این راه و رسم غلط در جامعه باقی است، گناه در دفتر اعمال وی ثبت می‌شود و روزبه‌روز بر عذاب وی افزوده می‌شود.

تولید و نشر مطالب نامناسب و غیراخلاقی در فضای مجازی، ایجاد یا تقویت آداب و رسوم غلط در امر ازدواج، ایجاد انحرافات فکری و اخلاقی در دیگران، نمونه‌هایی از اعمال ناپسندی است که موجب سنگین شدن پرونده گناهان فرد، حتی پس از مرگ وی می‌شود.

رسول خدا (ص) می‌فرماید: «هر کس سنت و روش نیکی را در جامعه جاری سازد، تا وقتی که در دنیا مردمی به آن سنت عمل می‌کنند، ثواب آن اعمال را به حساب این شخص هم می‌گذارند، بدون اینکه از اجر انجام‌دهنده آن کم کنند و هر کس سنت زشتی را در بین مردم مرسوم کند، تا وقتی که مردمی بدان عمل کنند، گناه آن را به حساب او نیز می‌گذارند، بدون اینکه از گناه عامل آن، کم کنند.»

ب) دریافت پاداش خیراتِ بازماندگان: اعمال خیری که بازماندگان برای درگذشتگان انجام می‌دهند مانند دادن صدقه، طلب مغفرت، دعای خیر و انفاق برای آنان، در عالم برزخ به آنها می‌رسد و در سرنوشت آنها تأثیر می‌گذارد.

ج) ارتباط متوفی با خانواده: شخصی از امام کاظم (ع) دربارهٔ وضعیت مؤمنان پس از مرگ پرسید: «آیا مؤمن به دیدار خانواده خویش می‌آید؟»
فرمود: آری
پرسید: چقدر؟
فرمود: «برحسب مقدار فضیلت‌هایش. برخی از آنان هر روز و برخی هر دو روز و برخی هر سه روز و کمترین آنان هر جمعه».